Telekomünikasyon sektöründe öncül (ex-ante) düzenlemelere ilişkin olarak Avrupa Birliği (AB) yaklaşımları, 2002 AB Elektronik Haberleşme Düzenleyici Çerçevesinin Avrupa Komisyonu tarafından kabulü ile birlikte bir takım değişikliklere uğramış, söz konusu düzenlemelerde, daha önceleri Rekabet Hukuku kapsamında ardıl (ex-post) olarak ele alınan konularda kullanım alanı bulmuş olan piyasa analizi çalışmalarının yapılması kuralı getirilmiştir. Komisyon, üye ülkeleri 24 Temmuz 2003’e kadar yeni düzenleyici çerçeve hükümlerini kendi ulusal mevzuatlarına geçirmekle ve Komisyon tarafından öngörülen ilgili piyasalara ilişkin analizleri en kısa sürede tamamlamakla yükümlü kılmıştır. Bu süreç içinde:

1.        İlgili piyasaların tanımlanması,

2.        İlgili piyasalarda yer alan Etkin Piyasa Gücüne (EPG) sahip işletmecilerin belirlenmesi,

3.        İlgili piyasalarda rekabet seviyesinin artırılması için EPG’ye sahip işletmecilere yükümlülük(ler) getirilmesi

olmak üzere 3 (üç) temel metodolojik aşama bulunmaktadır.

İlgili piyasaların tanımlanması, ürün ve coğrafi piyasa kavramları çerçevesinde arz ve talep yönlü ikame imkanlarının incelenmesi yoluyla gerçekleştirilmektedir. Çerçeve Direktif’e göre; ilgili coğrafi pazarların belirlenmesi, düzenleyici kurumların sorumluluğunda bulunmaktadır. Çerçeve Direktif’in 15’inci maddesine göre Komisyon ve düzenleyici kurumlar; rekabet kuralları prensiplerine uygun olarak, ilgili piyasaları belirlemek zorundadır.

Bu çerçevede, öncelikle söz konusu mal ya da hizmetin, başka mal ya da hizmetlerle ikâme edilebilirlik (substitutability) derecesinin nasıl değerlendirileceği ve rekabet hukukunda kullanılan diğer kavramların telekomünikasyon sektöründe, ne şekilde kullanılacağı hususları  açıklığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Komisyon Tavsiyesi’nde, ikâme edilebilirlik kriterinin birer izdüşümü olan ve bir mal veya hizmet talebinin, o mal veya hizmetin fiyatında, tüketicinin gelirinde ve diğer mal veya hizmetlerin fiyatlarındaki değişmelere olan duyarlılığını ifade eden “talep esnekliği” ile bir mal veya hizmetin arzının, o mal veya hizmetin fiyatındaki değişmelere olan duyarlılığını ifade eden “arz esnekliği”nin ilgili pazarın belirlenmesinde oynadığı rol ve uygulanma biçimi belirtilmiştir. Arz ve talep esnekliğine göre Komisyon, 11 Şubat 2003 tarihli tavsiyesi kapsamında telekomünikasyon sektöründe perakende ve toptan pazar başlıkları altında toplam 18 adet piyasa belirlemiştir.

Komisyon tarafından belirlenen ilgili piyasalar şunlardır:

Perakende düzeyde ilgili piyasalar

1.        Sabit bir yerde mesken kullanıcıları için kamu telefon şebekesine erişim,

2.        Sabit bir yerde mesken kullanıcıları dışındaki kullanıcılar için kamu telefon şebekesine erişim,

3.        Sabit bir yerde mesken kullanıcılarına sunulan yerel ve/veya ulusal kamu telefon hizmetleri,

4.        Sabit bir yerde mesken kullanıcıları dışındaki kullanıcılar için sunulan yerel ve/veya ulusal kamu telefon hizmetleri,

5.        Sabit bir yerde mesken kullanıcılarına  sunulan uluslararası kamu telefon hizmetleri,

6.        Sabit bir yerde  mesken kullanıcıları dışındaki kullanıcılar için sunulan uluslararası kamu telefon hizmetleri,

7.        Asgari kiralık hat grubu. (2 Mbit/sn’ye kadar kiralık hatların belirlenen çeşitlerini içermekte ve son kullanıcılara kiralık hat sunumunu ifade etmektedir.)

Toptan düzeyde ilgili piyasalar

8.        Sabit bir yerde sunulan kamu telefon şebekesindeki çağrı başlatma,

9.        Sabit bir yerde sunulan bireysel kamu telefon şebekesinde çağrı sonlandırma (sabit bir yerde sunulan kamu telefon şebekesindeki çağrı başlatma ve transit hizmetlerinden ayrılmaktadır),

10.     Sabit kamu telefon şebekelerindeki transit hizmetler (sabit bir yerde sunulan kamu telefon şebekesindeki çağrı başlatma ve sonlandırma hizmetlerinden ayrılmaktadır),

11.     Genişbant ve ses hizmetlerinin sunumu için bakır kablo ağına paylaşımlı erişimi de içeren toptan ayrıştırılmış erişim hizmetleri,

12.     Veri akış erişimini içeren toptan geniş bant erişimi,

13.     Toptan kiralık hat sonlandırma kısmı,

14.     Toptan kiralık hat omurga (trunk) kısmı, 

15.     Kamu mobil telefon şebekelerinde erişim ve çağrı başlatma pazarı,

16.     Her bir mobil şebekede çağrı sonlandırma piyasası,

17.     Kamu mobil şebekelerinde uluslararası dolaşım için toptan ulusal piyasası,

18.     Son kullanıcılara yayın içeriği sunmak için yayın transmisyon hizmetleri piyasası.

Söz konusu piyasalarda rekabet düzeyinin analizinde; pazar yapısı, pazar davranışları ve pazar performansı gibi hususlar üzerinde durulmakta ve piyasanın yeterince rekabetçi olup olmadığı irdelenmektedir. Yeni Düzenleyici Çerçeve ile birlikte Etkin Piyasa Gücü ve Hakim Konum kavramları birleştirilerek karşılıklı olarak aynı anlama gelecek şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Rekabet seviyesinin incelenmesi ve ilgili piyasada EPG’ye sahip işletmecilerin tespitinde; pazar payı, işletmecinin toplam büyüklüğü, kolayca tekrarlanamayan (duplike edilemeyen) altyapıları kontrolü, teknolojik avantajlar veya teknolojik üstünlük, dengeleyici alıcı gücünün (countervailing buying power) düşüklüğü veya olmaması, finansal kaynaklara ve sermaye piyasalarına kolay veya ayrıcalıklı erişim, ürün/hizmet çeşitliliği, (örn. birleştirilmiş ürün veya hizmetler), ölçek ekonomisi, kapsam ekonomisi, dikey bütünleşme, çok gelişmiş bir dağıtım ve satış ağı, potansiyel rekabetin olmayışı ve genişleme önünde engeller gibi kriterler dikkate alınmaktadır. İlgili piyasalarda EPG’nin tespit edilmesi durumunda ise rekabet seviyesinin artırılabilmesi için EPG’ye sahip işletmecilere;

1.        Şeffaflık,

2.        Ayrım yapmama,

3.        Hesap ayrımı,

4.        Erişim sağlama ve

5.        Fiyat kontrolü ve maliyet muhasebesi

yükümlülüklerinden en az birinin uygulanması gerekmektedir. Bu yeni yaklaşıma göre ilgili piyasalarda EPG’ye sahip işletmecilere belirli yükümlülüklerin otomatik olarak getirilmesi yerine bu piyasalarda rekabet seviyesinin artırılması için elde bulunan düzenleyici araçlardan çözüm için kullanılabilecek en az müdahaleci önlemlerin seçilmesi imkanı getirilmiştir.

Ülkemiz açısından durum incelendiğinde, 03.06.2003  Tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Etkin Piyasa Gücüne Sahip İşletmecilerin Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ’e göre Kurul, ilgili telekomünikasyon pazarında faaliyet gösteren işletmeci veya işletmecilerin;

a)       Pazar payı,

b)       Piyasa şartlarını etkileyebilme gücü,

c)        Satış miktarları ile piyasa büyüklüğü arasındaki ilişki,

d)       Son kullanıcıya erişim araçlarını kontrol gücü,

e)       Mali kaynaklara ulaşabilme gücü,

f)         Piyasada ürettiği ve verdiği hizmetleri sunması ile ilgili konulardaki tecrübesi,

gibi özelliklerini dikkate alarak, Etkin Piyasa Gücüne sahip olduğuna karar vermektedir.

Etkin Piyasa Gücüne sahip işletmeci veya işletmecilerin belirlenmesi sürecinde, söz konusu işletmecilerin belirli yükümlülüklere tabi tutulması hedeflenmiştir. Bu sayede etkin piyasa gücüne sahip işletmecilerin sektördeki üstünlüklerini, sektöre yeni giren veya sektörde söz konusu işletmelere rakip hale gelmeye çalışan işletmelere karşı kötüye kullanmaları önlenmeye çalışılmaktadır.

Bu bağlamda, 28.12.2005 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Kurul Kararı ile söz konusu Tebliğin 6 ncı ve 7 nci maddesine göre Turkcell, Telsim ve Avea’nın GSM Mobil Çağrı Sonlandırma Piyasasında, Turkcell’in GSM Mobil Erişim ve Çağrı Başlatma Piyasasında  Etkin Piyasa Gücüne sahip işletmeci olarak belirlenmesine karar verilmiştir. Böylece telekomünikasyon hizmetleri piyasasında rekabetin temini ve nihai olarak da tüketicilerin memnuniyetinin sağlanması amaçlanmıştır.

Telekomünikasyon altyapı ve hizmetlerinde EPG’ye sahip işletmecilerin belirlenmesi amacıyla 2005 yılı içinde başlatılan “Piyasa Tanımları ve Piyasa Analizi Çalışmaları”’nda Avrupa Komisyonu tarafından öngörülen 18 adet ilgili piyasa temel olarak alınmıştır. Halihazırda AB tavsiyelerinde belirtilen toptan seviyede 17 ve 18.  sırada yer alan “Kamu mobil şebekelerinde uluslararası dolaşım için toptan ulusal piyasası” ile “Son kullanıcılara yayın içeriği sunmak için yayın transmisyon hizmetleri piyasası dışındaki tüm piyasalara ilişkin kamuoyundan görüş alma aşaması tamamlanmış durumdadır. Aşağıdaki tabloda 31.12.2005 tarihi itibariyle pazar analizlerindeki son durum gösterilmektedir.

31.12.2005 İtibariyle Piyasa Analizlerinde Mevcut Durum.